Rękopis Pana Tadeusza

Pierwsza część wystawy głównej, zatytułowana Rękopis Pana Tadeusza, to opowieść wprowadzająca w świat epoki romantyzmu. Zabieramy widza w podróż, podczas której pozna kilka kluczowych kontekstów Mickiewiczowskiego poematu.


Na pierwszym i drugim piętrze wystawy „romantycznej” znajdują się następujące sale:

EPOKA


Na przełomie XVIII i XIX wieku Polska stopniowo traciła niepodległość, a jej ziemie dzieliły między siebie kraje sąsiadujące. Nadszedł czas powstań, wojen, poświęcenia w walce o narodowe wyzwolenie, heroicznych zwycięstw i spektakularnych klęsk. To wówczas uchwalono Konstytucję 3 maja, wtedy powstał polski hymn narodowy, narodził się i zgasł mit napoleoński. Dążenie do wolności przez ponad sto lat było głównym tematem polskiej myśli społecznej, sztuki, literatury, a zbrojne przeciwstawienie się zaborcom – obowiązkiem każdego patrioty. Adam Mickiewicz napisał narodową epopeję w latach 1832-1834, kiedy wydawało się, że marzenie o wolnej ojczyźnie umarło ostatecznie. Wydarzenia historyczne to jeden z najważniejszych kontekstów Pana Tadeusza.


SALON ROMANTYCZNY


Pan Tadeusz powstał w czasie, kiedy w kulturze europejskiej dominował nurt romantyczny, a ideałem twórczości była synteza sztuk – przenikanie się i wzajemne wpływy poezji, malarstwa, muzyki i filozofii. Rozprawiano o tym w romantycznych salonach.  Słowo „salon” pochodzi z języka włoskiego i pierwotnie oznaczało dużą, bogato zdobioną salę. Z czasem zaczęto go używać na określenie opiniotwórczego grona osób, które kształtuje kulturalne trendy. Zwykle prowadzone przez kobiety, salony były w owym czasie popularne w Europie; odwiedzali je artyści, uczeni, politycy. To w salonach rodziły się nowe prądy intelektualne, pomysły na dzieła literackie, filozoficzne i naukowe oraz ich przekłady; czytano tam wspólnie, improwizowano, muzykowano i wystawiano przedstawienia teatralne. Adam Mickiewicz nabierał towarzyskiej ogłady w wileńskim salonie Salomei Bécu, matki Juliusza Słowackiego. Wygnany z Polski, coraz bardziej słynny jako wybitny poeta-improwizator brylował na ważniejszych salonach Europy.


MICKIEWICZ


Przez pryzmat biografii Adama Mickiewicza (1798–1855) dobrze widać dramatyczne losy polskich romantyków. Rozpad państwa i utrata wolności nie przeszkodziły w powstaniu najwybitniejszych dzieł naszej literatury. Tułając się po świecie, polscy artyści odnaleźli drogę twórczego spełnienia. Być może najwybitniejszym z nich był właśnie Mickiewicz – prawdziwy Europejczyk, pielgrzym gnany chęcią poznania. Jego rozpoczęta tuż po ukończeniu studiów wędrówka od Nowogródka, Wilna, Kowna, Moskwy, Odessy, Petersburga przez Weimar, Paryż, Drezno, Berlin, Wielkopolskę, Lozannę, Rzym aż po Konstantynopol trwała nieprzerwanie niemal pół wieku. Wiele z tych doświadczeń znalazło odbicie w Panu Tadeuszu.


BIBLIOTEKA


Wiedza młodych romantyków oparta była o wnikliwe studia literatury klasycznej – krajowej i obcej, dobrą znajomość języków starożytnych i nowożytnych. Polski romantyk rzadko mógł się poszczycić własnym czy rodzinnym księgozbiorem, ale z zasobnymi bibliotekami stykał się podczas edukacji. Często korzystał też ze znakomitych zbiorów swoich możnych protektorów. Księgi, atlasy, albumy, rękopisy, rysunki, grafiki i mapy, pamiętniki i grafiki to źródła, z których twórcy romantyczni czerpali wiedzę i inspiracje. Pan Tadeusz zaś stanowi kluczowy literacki punkt odniesienia dla kolejnych pokoleń Polaków.


RĘKOPIS


Autograf Pana Tadeusza jest najcenniejszym rękopisem Ossolineum i jednym z najwartościowszych zabytków polskiej kultury. W jego skład wchodzą: zeszyt w miękkiej kartonowej oprawie liczący 48 kart i ich fragmentów oraz album z czystopisem liczący 91 kart. Całość umieszczono w oprawie z czerwonej skóry ze złoconymi wyciskami. Pracę nad poematem Mickiewicz rozpoczął w roku 1832. Ostatnie wersy zapisał w nocy z 13 na 14 lutego 1834 roku w wynajętym mieszkaniu znajdującym się nad stajniami przy nieistniejącej już dzisiaj Rue Saint Nicolas d’Antin, kamienica nr 73, w pobliżu Kościoła św. Trójcy w Paryżu.


 SZLACHTA


Adam Mickiewicz w Panu Tadeuszu przedstawił barwny zapis szlacheckiej obyczajowości, która stanowiła podstawę kształtowania tożsamości narodowej w okresie zaborów. Sala Szlachta prezentuje życie szlachty, oryginalność jej zwyczajów, zalety, cnoty, ale także wady i przywary. Materialne ślady kultury szlachty towarzyszą nam dzisiaj w postaci muzealnych eksponatów lub przykładów architektury siedzib zachowanych w wielu miejscach Polski i na kresach dawnej Rzeczypospolitej. Publiczny wymiar kultury szlacheckiej manifestował się w strojach, zwłaszcza noszonym przez mężczyzn stroju kontuszowym.


 DOM


Szlacheckie życie ziemiańskie łączyło się z kultywowaniem tradycji rodzinnej siedziby. Życie toczyło się tam według zasad określonych szlacheckim obyczajem. Jednym z ważniejszych elementów było przyjmowanie gości i wspólne biesiadowanie. Na stół podawano aromatyczne, bogato przyprawione dania. Pojawiały się nowe napoje, szczególnie popularna była kawa. Nowym potrawom towarzyszył rozwój i specjalizacja zastaw stołowych oraz sztućców. Ważnym aspektem życia codziennego był sposób ubierania. Moda kobieca w początku XIX wieku kształtowała się pod wpływem francuskim, natomiast wśród mężczyzn nadal popularny był tradycyjny strój szlachecki, coraz częściej jednak wypierany przez wygodniejszy zachodnioeuropejski.


ZNACZENIE


Pan Tadeusz został opublikowany w roku 1834. Od momentu wydania wzbudzał w kolejnych pokoleniach czytelników ogromne emocje, od fascynacji i bezgranicznego przekonania o wyjątkowości dzieła do krytycznych recenzji i sceptycznych opinii wobec jego wartości. Tak różne reakcje pojawiające się przez ponad 150 lat od wydania drukiem Pana Tadeusza świadczą o jego znaczeniu. Także współcześnie niemal każdy Polak ma własne zdanie na temat narodowej epopei.


WOLNOŚĆ


Pojęcie wolności to jedna z najważniejszych kwestii poruszanych przez Adama Mickiewicza w Panu Tadeuszu. W XIX wieku dla Polaków najdotkliwszy był oczywiście jej brak. Utrata wolności politycznej stała się źródłem wspomnień i kanwą dla eposu, czemu Mickiewicz daje wyraz w wielu jego fragmentach. Pan Tadeusz uświadamia, że wolność nie jest dana raz na zawsze, lecz trzeba o nią nieustannie dbać, pielęgnować, gdy się ją posiada, pilnować, by nie stracić, wreszcie w ostateczności walczyć o jej zdobycie czy odzyskanie.


 POWIDOKI


Pomiędzy ideami artystycznymi, z których zrodził się Pan Tadeusz, a romantycznymi toposami obecnymi w późniejszej sztuce polskiej, istniał silny związek. Był on szczególnie wyraźny pomiędzy dziewiętnastowieczną literaturą a twórczością filmową, która stanowiła jeden z najważniejszych środków wyrazu artystycznego dwudziestego stulecia i miała ogromny wpływ na wyobraźnię zbiorową oraz postawy pokoleń Polaków po drugiej wojnie światowej.